Palyaço nedir?

Sirk ve panayır tiyatrolarında garip kıyafetleri ve hareketleri ile halkı güldüren aktörlerdir. İtalyanca «Pagliaccio» kelimesinden gelir. İtalyan halk tiyatrosunun ünlü bir kişisi de bu adla anılır. Kırmızı ponponu, sivri külahı, kırmızı yakası, iri düğmeli gömleği, bol paçalı pantolonu ve kendine çok büyük gelen ceketi, kıyafetinin esasını teşkil eder. Yüzleri beyaza, yanak ve burunları ise kırmızıya boyanır. Diğer milletlerin halk tiyatrolarında da benzerleri vardır.

Palyaçonun en fazla göze çarpan tarafı, alışılmışın dışındaki rengarenk elbisesi ve yüzüne yaptığı makyajdır. Palyaçolar umumiyetle sirklerde çalışırlar. Seyircileri de çocuklardır. Üç değişik tipte palyaço vardır: Bunlardan birincisi, yüz hatları olan, beyaz maskeler takarlar. Auguste olarak adlandırılan ikinci gruba mensup palyaço kıyafeti, son derece acayip parlak renkli elbiselerden meydana gelir.

Bu grubun en meşhurları Fratellini Kardeşlerdir. Bir kratere benzeyen ağızları ve elektrik ampulüne benzeyen burunlar, bu gruptaki palyaçoların en önemli hususiyetlerini teşkil eder. Karakter palyaçoları denilen üçüncü gruptakiler, umumi olarak polis ve sokak serserileri tiplerini oynarlar. Bu grubun en meşhurları komedi filmlerinin oyuncusu Charlie Chaplin ile Emmett Kely’dir. İlk sirk palyaçoları, tecrübeli at sürücüleriyle akrobatlardı. Önceleri sadece yaptıkları hareketlerle değil aynı zamanda konuşmaları ile seyircileri eğlendiren palyaçolar 19. yüzyılın sonlarına doğru sadece kıyafetleri ve yaptıkları hareketlerle sahneye çıkmaya başladılar. Palyaçolar bugün de aynı şekildeki pandominvari gösterileriyle alaka çekmektedirler.

İlk palyaçolar

Genellikle sirklerin kapsamı içinde düşündü­ğümüz palyaçolar, sirklerin ortaya çıktığı 18. yüzyıldan yüzlerce yıl önce de vardı. Eski Yunan'da saçlarını kazıtan, kabarık olması için içi doldurulmuş giysiler giyen palyaçolar fars ve pantomimlerde ikincil rollerde görü­lür, asıl oyuncuların hareketlerini taklit eder­lerdi. Roma'daki pantomim­lerde palyaço sivri külahı ve rengarenk yamalı gömleğiyle öbür oyuncuların alay ve küçüm­semesine hedef olurdu.

palyaço

Eskiçağda saraylara, hükümdarları eğlen­dirmek ve güldürmek için köle pazarlarından güldürme yeteneğine sahip, zeki ve hünerli kişiler satın alınırdı. Bu gelenek ortaçağda da sürdü. Soytarı olarak da anılan bu palyaçolar deli ya da aptal numarası yaptıkları için, yaygın toplumsal ve ahlaki değerleri alaya almalarına ve yüksek sınıftan kişilerle alay etmelerine ses çıkartılmazdı. Saraylarda soy­tarı bulundurma geleneği Avrupa'da 18. yüz­yıla kadar sürdü. Osmanlı sarayında ise II. Bayezid döneminde (1481-1512) başladı ve Tanzimat döneminde (1839-76) kaldırıldı.

Avrupa'da ortaçağda gezgin şarkıcılar ve hokkabazlar günümüzdeki gibi palyaço nu­maraları yaparlardı. Başkalarını güldürmeyi meslek edinen gerçek anlamda palyaçolar ancak ortaçağın sonlarında ortaya çıktı. 16. yüzyılın başlarına gelindiğinde, daha sonraki yüzyıllarda kuşaktan kuşağa geçecek ilginç palyaço tipleri yaratılmıştı. İtalyanlar'ın halk tiyatrosu commedia dell'arte'mn tiplerinden Arlecchino, önceleri sık sık aşk yüzünden başı derde giren hazırcevap bir uşak rolündeyken, giderek dolaplar çeviren bir akrobat durumu­na geldi . Baklava desenli, vücuduna yapışık bir giysisi, siyah, yarım maskesi vardı.

Tuhaf bir ses çıkaran değne-ğiyle ikide bir kurbanlarını pataklar, izleyici­leri kahkahaya boğardı. İngiltere'de palyaço başlangıçta ortaçağ dinsel oyunlarında, şeytana bile pabucunu ters giydiren, düzenbaz ve hain bir tip olarak ortaya çıktı. İngiliz sahnelerinde görülen ilk palyaçoların en ünlüleri, her ikisi de Shakes­pearean tiyatrosunda çalışmış olan William Kempe ve Robert Armin'di. 17. yüzyılın gezgin İngiliz oyuncuları sahne palyaçosunu Almanya'ya tanıttılar.

Üzerine bol gelen ce­keti, kulaklarına kadar inen şapkası, kırmalı geniş yakası ve kocaman ayakkabılarıyla bu palyaço tipi günümüzde de pek değişmedi. Arlecchino oyunlarının kaba ve budala Pedrolino'su Fransa'da değişime uğradı. Ünlü Fransız pantomim sanatçısı Jean-Gaspard Deburau 19. yüzyılın başlarında yeni bir palyaço tipi yarattı. Bu, bol beyaz giysileri içinde, çocuksu tavırlı, iyimser ama aşkta aradığını bulamayan Pierrot idi.

Palyaço türleri

Palyaçoların birçok çeşidi olmakla birlikte, aslında kendini beğenmiş beyaz suratlı palya­ço ile eski püskü, perişan kılıklı, bahtsız, şapşal palyaço olmak üzere iki türdür. Beyaz surat en sevilen palyaço tiplerindendir. Beyaz krem boyayla yüzünü boyayan palyaço bunun üzerine, kıpkırmızı, yusyuvarlak bir burun ve kocaman, kırmızı bir ağız çizer. Kel görün­mek amacıyla, başını sıkıca saran bir başlık giyer. Ortalıkta yuvarlanıp hoplayarak sirkte­ki at cambazlarına yardım edermiş gibi yapar­ken, aslında sürekli olarak sirk yöneticisinin ayaklarına dolaşır.

Şapşal palyaçonun soğan biçiminde kırmızı bir burnu, üzerinden dökülen giysileri, yük­sek siyah kaşları, abartılı bir ağzı vardır. Pek sakar ve dağınıktır. 1865'te ortaya çıkan ve Auguste olarak bilinen bu palyaço adını, bu türün ilk örneğini sergileyen Fransız palyaço­su Auguste'ten aldı. Genellikle birlikte göste­riye çıkan bu iki palyaçodan beyaz suratlı olanı aklı başında adamı, şapşal ise ortalığı karıştırarak gülünç duruma düşen iyi ve saf kişiyi temsil eder.

Ünlü Amerikan Palyaçosu Emmett Kelly' nin yarattığı kederli serseri, para pul peşin­de olmayan, insancıl duygularını yitirmemiş bir tiptir. Tıraşlı görünmek için koyu renk makyaj yapar, uzun bir palto, rengarenk yamalı pantalon, yamuk bir şapka ve yırtık pabuçlar giyer. Ünlü sinema oyuncusu Charlie Chaplin ise paytak yürüyüşü, kıvrık bastonu, düşük pantolonuyla unutulmaz bir palyaço tipi olan Şarlo'yu yaratmıştır.

Ünlü palyaçolar

İlk kez İngiltere'de 1850'te sahneye çıkan Joseph Grimaldi ilk gerçek sirk palyaçosuy-du. Daha sonra bütün palyaçoların takma adı haline gelen Joey adıyla tanındı. Özellikle takla atma, yerlerde yuvarlanma ve gürültüy­le dayak atmakta ustaydı. ABD'nin ilk palyaçolarından biri, İç Savaş döneminde (1861-65) çok sevilen Dan Rice' dı.

Uzun sakalı, çizgili pantalonu ve silindir şapkasıyla Rice'ın ABD'yi simgeleyen Sam Amca'ya esin kaynağı olduğu sanılmaktadır. Ünlü Avrupalı palyaçolar arasında Coco (Raoul Jouin), Toto (Armando Novello), Grock (Charles Adrien VVettach), Fratellini ailesinin üyeleri ve SSCB'nin en sevilen pal­yaçolarından Oleg Popov sayılabilir.

Sözlükte "palyaço" ne demek?

1. Genellikle panayır tiyatrolarında, sirklerde, güldürücü rol oynayan acayip kılıklı oyuncu.

Palyaço kelimesinin ingilizcesi

n. clown, buffoon, harlequin, zany, Pierrot
Köken: İtalyanca

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç